Dunajec 3 Regiony
Łącko - Szczawnica - Leśnica

Niewielka, ale wyjątkowa Bazaltowa Skałka w rezerwacie Biała Woda to geologiczna ciekawostka, której nie znajdziemy nigdzie indziej w Pieninach.

---

Położenie i rozmiary

Skałka znajduje się w południowej części Małych Pienin, tuż obok rezerwatu przyrody Biała Woda w Jaworkach. Leży około 500 metrów od wejścia do doliny, przy czerwonym szlaku prowadzącym do Obidzy w Beskidzie Sądeckim. Na tle otaczających ją skał wyróżnia się ciemnym kolorem i zwartą bryłą.

Bazaltowa Skałka nie imponuje rozmiarami, jej podstawa mierzy około 7 × 8 metrów, a wysokość wynosi 3–3,5 metra. Dla geologa to jednak obiekt wyjątkowy, ponieważ wyraźnie odcina się od otoczenia i reprezentuje zupełnie inny typ niż reszta doliny. Bazaltowa Skałka od roku 1962 jest pomnikiem przyrody.

---

Dlaczego jest osobliwa?

Bazaltowa Skałka to olistolith, czyli oderwany blok skalny obcego pochodzenia, który został osadzony wśród skał osadowych. W całych Pieninach jest to jedyny znany fragment skały wulkanicznej. Większość tutejszych formacji tworzą piaskowce, wapienie i zlepieńce, powstałe w wyniku sedymentacji morskiej. Bazalt natomiast pochodzi z erupcji wulkanicznej  proces zupełnie inny niż powstawanie osadów.

Skałka jest ciemnoszara, zbita i ciężka. W jej wnętrzu można zauważyć pęcherzyki pogazowe ślady po gazach, które wydzielały się z lawy podczas stygnięcia. Na powierzchni widoczne są charakterystyczne spękania, tworzące miejscami układ słupowy i skorupowy. To efekt szybkiego krzepnięcia gorącej lawy.

---

Jak powstała?

Około 110 milionów lat temu, w okresie kredy, na dnie dawnego oceanu Tetydy doszło do erupcji wulkanicznej. Lawa bazaltowa wydostała się na powierzchnię, tworząc niewielkie wypływy i czopy. Fragment jednego z nich oderwał się w wyniku ruchów tektonicznych i osuwisk. Został przeniesiony i zablokowany w osadach, które z czasem przekształciły się w zlepieńce formacji jarmuckiej. Tak powstał olistolit, geologiczny „gość” w zupełnie obcym środowisku.

To właśnie ta historia sprawia, że Bazaltowa Skałka jest wyjątkowa. Pokazuje dwa różne światy: gwałtowny, wulkaniczny proces powstawania bazaltu i spokojne, powolne osadzanie się skał klastycznych w morzu.

---

Najbliższe analogie

Podobne przykłady można znaleźć jedynie w kilku miejscach Karpat. W Polsce poza Bazaltową Skałką  brak innych tak dobrze udokumentowanych bazaltowych olistolitów. Na Słowacji, w Pienińskim Pasie Skałkowym, olistolity o zbliżonej genezie spotyka się m.in. w rejonie Vršatca i Hanigovców. Większe i bardziej różnorodne struktury tego typu opisano także w Karpatach Wschodnich na Ukrainie, gdzie występują olistolity wulkaniczne o znacznych rozmiarach.

Trzeba jednak podkreślić, że w większości przypadków spotykane są olistolity wapienne czy piaskowcowe. Bazaltowy fragment w Białej Wodzie to rzadkość na skalę europejską i wyjątkowy punkt odniesienia dla badań geologicznych.

---

Podsumowanie

Choć Bazaltowa Skałka w Białej Wodzie ma zaledwie kilka metrów wysokości, jej znaczenie naukowe i edukacyjne jest ogromne. To dowód na obecność dawnych procesów wulkanicznych w obszarze, który dziś kojarzymy głównie ze skałami osadowymi. Dzięki niej możemy w jednym miejscu zobaczyć kontrast między światem osadów a światem lawy. To właśnie czyni z niej osobliwość, której nie znajdziemy w żadnym innym zakątku Pienin.